കമലാ ദാസിന്റെ കവിതകള്‍ - 4

കൊറ്റികള്‍

മയക്കത്തിനുള്ള ഗുളിക കഴിച്ചു കിടക്കുമ്പോൾ
എന്റെ സൗന്ദര്യമിരട്ടിക്കുന്നുവത്രെ
എന്റെ ഭർത്താവ് പറഞ്ഞതാണ്‌
എന്റെ സംസാരം മഞ്ഞു മേയുന്ന നിലമാകുന്നു
എന്റെ വാക്കുകളിൽ നിദ്രയുടെ നിറം കലരുന്നു
സ്വപ്നങ്ങളുടെ നിശ്ചലമായ അഴിമുഖത്തു നിന്ന്
കൊറ്റികളെപ്പോലലസമവ പറന്നുയരുന്നു...
തുണിപ്പാവയുടേതു പോലായ എന്റെ കൈകാലുകൾ
അയാളുടെ നിപുണഭോഗത്തിനിപ്പോൾ
കൂടുതൽ വഴങ്ങുന്നതുമാകുന്നു...
പാടാനറിയാഞ്ഞിട്ടാണ്‌,
അല്ലെങ്കിലയാൾ തന്റെ ഭാര്യയുടെ ആത്മാവിനെ
താരാട്ടുപാട്ടുകൾ പാടി കേൾപ്പിച്ചേനെ,
അതിനെ കൂടുതൽ മയക്കത്തിലാഴ്ത്തുന്ന ഓമനപ്പാട്ടുകൾ...
മയക്കത്തിനുള്ള ഗുളിക കഴിച്ചു കിടക്കുമ്പോൾ
എന്റെ സൗന്ദര്യമിരട്ടിക്കുന്നുവത്രെ
എന്റെ ഭർത്താവ് പറയുകയാണ്‌
(1984)

 ഒരുനാൾ ഞാൻ

ഒരുനാൾ ഞാനുപേക്ഷിച്ചുപോകും,
രാവിലത്തെ ചായയും
വാതില്ക്കൽ വച്ചെറ്റിവിടുന്ന പ്രണയവചനങ്ങളും
പിന്നെ നിന്റെ തളർന്ന കാമവും കൊ-
ണ്ടെനിക്കു ചുറ്റും നീ പണിത കൊക്കൂൺ
ഒരുനാൾ ഞാനുപേക്ഷിച്ചു പോകും.
ഒരുനാൾ ഞാൻ ചിറകെടുക്കും,
വിമുക്തമായ പൂവിതളുകളെപ്പോലെ
പറന്നുനടക്കും,
എന്റെ പ്രിയനേ, നീയോ,
നീ ഒരു വേരിന്റെ ദയനീയമായ ശേഷിപ്പു മാത്രമായി
പിന്നിൽ ഒരിരട്ടക്കട്ടിലിൽ കിടക്കണം,
അഭിമാനഹീനനായി വ്യസനിക്കണം.
എന്നാൽ, പിന്നെയൊരുനാൾ
ഞാൻ മടങ്ങിവരും,
മിക്കവാറുമെല്ലാം നഷ്ടപ്പെട്ട്,
കാറ്റിനാൽ, മഴയാൽ, വെയിലാൽ മുറിപ്പെട്ട്,
മറ്റൊരുലാത്തലോ,
സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ മറ്റൊരിടവേളയോ
ആഗ്രഹിക്കാൻ തോന്നാത്തത്ര
പ്രചണ്ഡാനന്ദത്താൽ മുറിപ്പെട്ട്...
മാംസമുതിർന്ന്, സിരകളഴിഞ്ഞ്, ചോര വാർന്ന്
വെറുമൊരെല്ലിൻകൂടാണെന്റെ ലോകമെന്ന്
അന്നു ഞാൻ കാണും.
അപ്പോൾ കണ്ണുകളിറുക്കിയടച്ചു ഞാനഭയം തേടും,
മറ്റെങ്ങുമല്ലെങ്കിൽ,
പരിഹാസം പരിചിതമായ നിന്റെ കൂട്ടിൽ...
(1965)

വാക്കുകൾ

എനിക്കു ചുറ്റും വാക്കുകളാണ്‌, വാക്കുകളും വാക്കുകളുമാണ്‌,
ഇലകളെന്നപോലെ അവ എന്നിൽ മുളയ്ക്കുന്നു,
അവസാനമെന്നതില്ലാതെ ഉള്ളിൽ നിന്നവ വളരുന്നു...
എന്നാൽ എന്നോടു തന്നെ ഞാൻ പറയുന്നു:
വാക്കുകൾ ഒരു ശല്യമാണ്‌, അവയെ കരുതിയിരിക്കുക,
അവ പലതുമാകാം, ഒരു നോട്ടം,
ഓടിച്ചെല്ലുന്ന പാദങ്ങളെ പിടിച്ചുനിർത്തുന്ന ഒരു ഗർത്തം,
മരവിപ്പിക്കുന്ന തിരകളിളകുന്ന സമുദ്രം,
പൊള്ളുന്ന കാറ്റിന്റെ ആകസ്മികാഘാതം,
ഉറ്റ ചങ്ങാതിയുടെ കഴുത്തറുക്കാനൊരു മടിയുമില്ലാത്ത ഒരു കത്തി...
വാക്കുകൾ ഒരു ശല്യം തന്നെ,
എന്നിട്ടും മരത്തിൽ ഇലകളെന്നപോലെ
എന്നിലവ വളരുന്നു,
അതിനൊരവസാനവുമില്ല,
ഉള്ളിന്റെയുള്ളിലെവിടെയോ ഒരു മൗനത്തിൽ നിന്ന്
അവ പുറത്തു വന്നുകൊണ്ടേയിരിക്കുന്നു...
(1965)

എമീൽ ചൊറാൻ - തീനാളങ്ങളുടെ സൗന്ദര്യം

തീനാളങ്ങളുടെ സൗന്ദര്യമിരിക്കുന്നത് ഏതനുപാതത്തിനും ലയത്തിനുമപ്പുറത്തുള്ള അവയുടെ വിചിത്രലീലയിലാണ്‌. ഒരേനേരം ചാരുതയുടെയും ദുരന്തത്തിന്റെയും, മുഗ്ധതയുടെയും നൈരാശ്യത്തിന്റെയും, വിഷാദത്തിന്റെയും സമൃദ്ധിയുടെയും പ്രതീകമാണ്‌ ആ സുതാര്യജ്വലനം. മഹത്തായ ശുദ്ധീകരണങ്ങൾക്കുള്ള ലാഘവത്തിന്റേതായതെന്തോ ആ എരിയുന്ന തെളിമയിലടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ആ ആഗ്നേയാതീതം എന്നെ പൊക്കിയെടുത്ത് ഒരഗ്നിസമുദ്രത്തിലെറിഞ്ഞെങ്കിൽ എന്നു ഞാൻ മോഹിച്ചുപോകുന്നു; ലോലവും മോഹകവുമായ ആ നാവുകൾ ദഹിപ്പിക്കുമ്പോൾ ഒരു പ്രഹൃഷ്ടമരണം ഞാൻ മരിക്കും. പ്രഭാതവെളിച്ചത്തിനു സമാനമായ, നിർമ്മലവും ഉദാത്തവുമായ ഒരു മരണത്തിന്റെ പ്രതീതിയാണ്‌ തീനാളങ്ങളുടെ സൗന്ദര്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. തീനാളങ്ങളിൽ മരിക്കുകയെന്നാൽ ലോലവും സുന്ദരവുമായ ചിറകുകളുടെ ദഹനമാണ്‌. ചിത്രശലഭങ്ങളേ അഗ്നിജ്വാലകളിൽ മരിക്കുന്നുള്ളൂ? അവനവനുള്ളിലെ തീനാളങ്ങൾ വിഴുങ്ങുന്നവരുടെ കാര്യമോ?

(On the Heights of Despair-1934)

എമീൽ ചൊറാൻ - നിശ്ശബ്ദതയ്ക്കു നേർക്കുനേർ നില്ക്കുമ്പോൾ

നിശ്ശബ്ദതയെ അത്രയധികം ആശ്രയിക്കാൻ പഠിച്ചു കഴിഞ്ഞാൽ അരികു ചേർന്നുള്ള ജീവിതത്തിന്റെ മൗലികാവിഷ്കാരങ്ങളിലൊന്നിൽ നിങ്ങൾ എത്തിക്കഴിഞ്ഞു. മഹാന്മാരായ ഏകാകികൾക്കും മതസ്ഥാപകർക്കും മൗനത്തിനോടുള്ള ആദരവിന്‌ നാം കരുതുന്നതിലുമധികം ആഴത്തിൽ പോയ വേരുകളാണുള്ളത്. നിശ്ശബ്ദതയെ അല്ലാതെ മറ്റൊന്നിനെയും പരിഗണിക്കാതിരിക്കാനും മാത്രം മനുഷ്യസാന്നിദ്ധ്യം അവർക്ക് അസഹ്യമായിപ്പോയിട്ടുണ്ടാവണം, മനുഷ്യരുടെ സങ്കീർണ്ണമായ പ്രശ്നങ്ങൾ അറപ്പുളവാക്കുന്നതായി അവർക്കു തോന്നിയിട്ടുണ്ടാവണം.

ലോകത്തോടുള്ള തീരാത്ത മടുപ്പും തജ്ജന്യമായ തളർച്ചയും നിശ്ശബ്ദതയെ സ്നേഹിക്കുന്നതിലേക്ക് നമ്മെ നയിക്കുന്നു; ആ നിശ്ശബ്ദതയിൽ വാക്കുകൾ അർത്ഥം നഷ്ടപ്പെട്ട് യാന്ത്രികമായ ചുറ്റികയടികൾ പോലെ നമ്മുടെ കാതുകളിൽ വന്നലയ്ക്കുന്നു; ആശയങ്ങൾ ദുർബലമാകുന്നു, വാക്കുകൾ അസമർത്ഥമാകുന്നു, ഭാഷ മരുഭൂമി പോലെ വന്ധ്യവുമാവുന്നു. പുറംലോകത്തിന്റെ വേലിയേറ്റവും ഇറക്കവും നമ്മുടെ താല്പര്യമോ ജിജ്ഞാസയോ ഉണർത്താൻ കെല്പില്ലാത്ത വിധം വിദൂരവും ഏകതാനവുമായ ഒരു മർമ്മരം മാത്രമാവുന്നു. ഒരഭിപ്രായം പറയുന്നത്, ഒരു നിലപാടെടുക്കുന്നത്, ഒരടയാളം പതിപ്പിക്കുന്നത് നിരുപയോഗമായി അപ്പോൾ നിങ്ങൾക്കു തോന്നും; താൻ ത്യജിച്ച ഒച്ചവയ്പുകൾ ആത്മാവിനെ ഉത്ക്കണ്ഠപ്പെടുത്താനേ ഉതകിയിരുന്നുള്ളു എന്നു നിങ്ങൾക്കു ബോദ്ധ്യമാകും. ലോകത്തെ സകല പ്രശ്നങ്ങൾക്കും പരിഹാരം കണ്ടെത്താൻ സാഹസപ്പെട്ടതില്പിന്നെ, നൈരാശ്യത്തിന്റെ പാരമ്യത്തിൽ തീവ്രയാതന അനുഭവിച്ചതില്പിന്നെ, വെളിപാടിന്റെ മുഹൂർത്തത്തിൽ നിങ്ങൾ കണ്ടെത്തും, ഒരേയൊരുത്തരം, ഒരേയൊരു യാഥാർത്ഥ്യം നിശ്ശബ്ദതയാണെന്ന്.

(On the Heights of Despair)

കമലാ ദാസിന്റെ കവിതകള്‍ - 3

ഹിജഡകളുടെ നൃത്തം

ഉഷ്ണമായിരുന്നു,
ഹിജഡകൾ നൃത്തം ചെയ്യാൻ വരും മുമ്പ് അത്യുഷ്ണമായിരുന്നു...
വിടർന്ന പാവാടകൾ പമ്പരം കറങ്ങി,
കൈമണികൾ കൊഴുപ്പോടെ മുഴങ്ങി,
കാൽച്ചിലങ്കകൾ കിലുങ്ങിക്കിലുങ്ങിക്കിലുങ്ങി...
ജ്വലിക്കുന്ന ഗുൽമൊഹറുകൾക്കടിയിൽ
നീട്ടിപ്പിന്നിയ മുടി പറത്തിയും
ഇരുണ്ട കണ്ണുകളെറിഞ്ഞും
അവർ നൃത്തം ചെയ്തു,
ഹാ, കാലടി വിണ്ടു ചോരയൊഴുകും വരെ നൃത്തം ചെയ്തു...
അവർ കവിളുകളിൽ പച്ച കുത്തിയിരുന്നു,
അവർ മുടിയിൽ മുല്ലപ്പൂ ചൂടിയിരുന്നു,
ചിലർ ഇരുണ്ടവരായിരുന്നു,
ചിലർ വെളുത്തവരെന്നു പറയാമായിരുന്നു.
അവരുടെ സ്വരം പരുഷമായിരുന്നു,
അവരുടെ പാട്ടുകൾ വിഷാദം നിറഞ്ഞതായിരുന്നു,
അവർ പാടിയത് മരണം വരിക്കുന്ന കമിതാക്കളെക്കുറിച്ചായിരുന്നു,
പിറക്കാൻ അവസരം കിട്ടാതെപോയ കുഞ്ഞുങ്ങളെക്കുറിച്ചായിരുന്നു...
ചിലർ ചെണ്ടകൾ കൊട്ടി,
ചിലർ മാറത്തടിച്ചു നിലവിളിച്ചു,
നിർവികാരമായ ഹർഷോന്മാദത്തിൽ ഞെളിപിരിക്കൊണ്ടു.
അവരുടെ കൈകാലുകൾ മെലിഞ്ഞതും ശുഷ്കിച്ചതുമായിരുന്നു,
പട്ടടയിലെ പാതി വെന്ത വിറകൊള്ളികൾ പോലെ;
അതിലോരോന്നിലുമുണ്ടായിരുന്നു,
ഒരു വരൾച്ച, ഒരു ചീയലും.
കാക്കകൾ പോലും മരക്കൊമ്പുകളിൽ നിശ്ശബ്ദമായിരുന്നു,
കുട്ടികൾ വിടർന്ന കണ്ണുകളുമായി നിശ്ചേഷ്ടരായിരുന്നു.
സകലരും ആ പാവങ്ങളുടെ കോച്ചിവിറകൾ കണ്ടുനില്ക്കുകയായിരുന്നു.
പിന്നെ ആകാശം വെടിച്ചുകീറി,
ഇടിയും  മിന്നലുമുണ്ടായി,
മഴയും-
മച്ചുമ്പുറത്തെ പൊടിയും എലിയുടെയും പല്ലിയുടെയും മൂത്രവും മണക്കുന്ന
ഒരു ശുഷ്കിച്ച മഴ.
(1965)


വാക്കുകൾ പറവകളാണ്‌

വാക്കുകൾ പറവകളാണ്‌.
എവിടെയാണവ ചേക്കേറിയത്,
കുഴഞ്ഞുതൂങ്ങുന്ന ചിറകുകളുമായി,
അസ്തമയത്തിന്റെ കണ്ണില്പെടാതെ?
അസ്തമയമെന്റെ മുടിയിൽ,
അസ്തമയമെന്റെ തൊലിയ്ക്കു മേൽ;
ഉറങ്ങാൻ കിടക്കുമ്പോൾ
എനിക്കുറപ്പു തോന്നുന്നുമില്ല,
നാളത്തെ പ്രഭാതം കാണാൻ
ധന്യയാണു ഞാനെന്ന്.

കടത്തുവള്ളം

നിന്റെ മെലിഞ്ഞ ഉടൽ
എനിക്കൊരു കടത്തുവള്ളമാകുമോ,
ആ നിശ്ശബ്ദതീരത്തേക്കെന്നെ കൊണ്ടുപോകാൻ,
പകൽ വിളറിച്ച ഗ്രഹം പോലെ
മുഖമില്ലാത്തവളായി അവിടെയെനിക്കു കിടക്കാൻ?
പ്രവാചകരുടെ കണ്ണീരിനാൽ
ഉപ്പുരസം കലർന്നതാണെന്റെ ചോരയെങ്കിലും
ഒരു വന്ധ്യയുടെ തുടകൾക്കിടയിലൂടെ
‘നാളെ’ പൊട്ടിപ്പുറത്തുവരികയും വേണമല്ലോ...

കമലാ ദാസിന്റെ കവിതകള്‍ - 2

എന്റെ മുത്തശ്ശിയുടെ വീട്
-------------------------------

ഇന്നേറെ അകലെയായ ഒരു വീട്ടിൽ വച്ച്
സ്നേഹം ഞാൻ അറിഞ്ഞിരുന്നു...
അവർ, എന്റെ മുത്തശ്ശി, മരിച്ചു,
വീട് മൗനത്തിലേക്കു പിൻവാങ്ങി,
ആ പ്രായത്തിൽ എനിക്കപ്രാപ്യമായിരുന്ന പുസ്തകങ്ങൾക്കിടയിൽ
പാമ്പുകൾ ഇഴഞ്ഞുകയറി,
എന്റെ ചോര ചന്ദ്രനെപ്പോലെ തണുത്തുകഴിഞ്ഞു.
അവിടെയ്ക്കൊന്നു പോകാൻ
എത്ര തവണ ഞാനാഗ്രഹിച്ചുവെന്നോ,
ചത്ത ജനാലക്കണ്ണുകളിലൂടുള്ളിലേക്കെത്തിനോക്കാൻ,
മരവിച്ച വായുവിനൊന്നു കാതോർക്കാൻ,
അവിടെനിന്നൊരു പിടി ഇരുട്ടു വാരി
ഇവിടെ കൊണ്ടു വരാൻ,
എന്റെ കിടപ്പുമുറിയുടെ വാതിലിനു പിന്നിൽ
ചിന്താമഗ്നയായ ഒരു നായയെപ്പോലതിനെ കിടത്താൻ...
നിനക്കു വിശ്വാസം വരുന്നില്ല, അല്ലേ, പ്രിയനേ,
അങ്ങനെയൊരു വീട്ടിൽ ഞാൻ ജീവിച്ചിരുന്നുവെന്ന്,
എനിക്കവിടെ സ്നേഹവും ബഹുമാനവും ലഭിച്ചിരുന്നുവെന്ന്?
ഞാൻ, വഴി തെറ്റിപ്പോയ ഞാൻ,
ചില്ലറത്തുട്ടായിട്ടെങ്കിലും സ്നേഹം കിട്ടാൻ
ഇന്നന്യരുടെ വാതില്ക്കൽ മുട്ടി യാചിക്കുന്ന ഞാൻ...

(1965)

മനുഷ്യരുടെ പ്രണയം
----------------------------

പ്രണയത്തിൽ ആത്മാർത്ഥത
അമരർക്കു മാത്രം പറഞ്ഞതാണ്‌,
നിഗൂഢസ്വർഗ്ഗങ്ങളിൽ
തളർച്ചയറിയാതെ ക്രീഡിക്കുന്ന
കാമചാരികളായ ദേവകൾക്ക്.
എന്റെയും നിന്റെയും കാര്യമെടുത്താൽ,
പൂർണ്ണനിർവൃതി അറിയാനും മാത്രം
നമ്മൾ ദീർഘായുസ്സുകളായില്ല,
അന്യോന്യം വഞ്ചിക്കാതിരിക്കാനും മാത്രം
നമ്മൾ അല്പായുസ്സുകളുമായില്ല.
(1991)

ബഡെ ഗുലാം അലി ഖാന്‍ മാര്‍വ രാഗത്തെക്കുറിച്ച്

കണ്ടാൽ പഞ്ചാബിലെ ഏതോ നാട്ടുമ്പുറത്തെ കശാപ്പുകാരനെപ്പോലിരിക്കും; തീറ്റയും കുടിയും ഒരു നിയന്ത്രണവുമില്ലാതെ; എന്നാൽ കവിത തുളുമ്പുന്ന മനസ്സായിരുന്നു ഉസ്താദ് ഗുലാം അലി ഖാൻ സാഹബിന്റേത്. പ്രൊഫസ്സർ ദേവ്ധർ ഓർക്കുകയാണ്‌: ‘1945ലാണെന്നു തോന്നുന്നു. ഞാനും ഖാൻ സാഹബും ചൗപ്പാത്തി ബീച്ചിലെ മണപ്പുറത്തിരിക്കുകയാണ്‌. സൂര്യൻ അസ്തമിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു; അതിന്റെ അന്ത്യരശ്മികൾ പടിഞ്ഞാറൻ ചക്രവാളത്തെ ചുവപ്പിൽ കുളിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. മുകളിലത്തെ ചിത്രോപമദൃശ്യം താഴെ തിരയടങ്ങിയ അറബിക്കടലിലും പ്രതിഫലിക്കുന്നുണ്ട്. മുന്നിലെ ആ രംഗം കണ്ടു വ്യാമുഗ്ധനായി ഇരിക്കുമ്പോൾ അദ്ദേഹം തിരിഞ്ഞ് എന്നോടു പറഞ്ഞു, “ദേവ്ധർ സാഹബ്, മാർവ ആലപിക്കാനുള്ള സമയം ഇതു തന്നെയാണ്‌. നമ്മുടെ പൂർവ്വികരുടെ കല്പനാശേഷി എന്നെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തുന്നു! ആ രി യും ധ യും എത്ര നിപുണതയോടെയാണ്‌ അവർ ഉപയോഗപ്പെടുത്തുന്നതെന്നു നോക്കൂ. അസ്തമയം ഹൃദയാപഹാരിയായ ഒരു നേരമാണ്‌. വിരഹികളായ കാമുകർ രാത്രി തങ്ങൾ ഒറ്റയ്ക്കെങ്ങനെ കഴിക്കുമെന്നു വിചാരപ്പെടാൻ തുടങ്ങുന്നു. തലയ്ക്കു മേൽ ഒരു കൂരയില്ലാത്തവരുടെ കാര്യവും ഇതു തന്നെ. പകൽ എങ്ങനെയും കഴിഞ്ഞുപോകും- രാത്രിയോ? കിടക്കാൻ ഒരിടത്തിനു വേണ്ടിയുള്ള ആധി അവരെ പിടി കൂടുന്നു. സ്വരങ്ങളിൽ വിശ്രമത്തിന്റെയും വിരാമത്തിന്റെയും സ്വരമാണ്‌ സ. എന്നാൽ മാർവയിൽ ആ സ്വരം മറഞ്ഞുപോയപോലെയാണ്‌. ഇടയ്ക്കതൊന്നാലപിക്കാൻ പറ്റുമ്പോൾ ഞങ്ങൾക്കു കിട്ടുന്ന ആശ്വാസം എത്രയാണെന്നോ! ആ ഉത്കണ്ഠയും അനിശ്ചിതത്വവും ചിത്രീകരിക്കുകയാണ്‌ മാർവയുടെ മുഖ്യലക്ഷ്യമെന്ന് എനിക്കു തോന്നുന്നു..‘

(Kumar Prasad Mukherji - The Lost World of Hindustani Music)

കമലാ ദാസിന്റെ കവിതകള്‍ - 1

തടവുകാരി

----------------------------------

ജയില്‍പുള്ളി തന്റെ തടവറയുടെ ഭൂമിശാസ്ത്രം
കണ്ടു പഠിക്കുമ്പോലെ
നിന്റെ ഉടലിന്റെ ഭൂഷകൾ
ഞാൻ പഠിച്ചു വയ്ക്കുന്നു, പ്രിയനേ,
എന്നെങ്കിലുമൊരുനാൾ
അതിന്റെ കെണിയിൽ നിന്നു പുറത്തു കടക്കാൻ
ഞാനൊരു രക്ഷാമാർഗ്ഗം കണ്ടുവയ്ക്കണമല്ലോ.

(1973)

പുഴു
----------------------
സന്ധ്യക്ക് പുഴക്കരയിൽ വച്ച്
അവളെ അവസാനമായി ചുംബിച്ചിട്ടു കൃഷ്ണൻ പോയി.
അന്നു രാത്രിയിൽ ഭർത്താവിനൊപ്പം കിടക്കുമ്പോൾ
അവൾ മരിച്ചപോലെ തണുത്തിരുന്നു.
നിനക്കെന്തു പറ്റി, അയാൾ ചോദിച്ചു,
എന്റെ ചുംബനങ്ങൾ നിനക്കു വിലയില്ലാതായോ?
ഇല്ല, ഇല്ലേയില്ല, അവൾ പറഞ്ഞു;
എന്നാൽ അവൾ ഓർക്കുകയായിരുന്നു,
പുഴുവരിച്ചാൽ ശവത്തിനെന്ത്?

(1967)

കൃഷ്ണൻ
----------------------------

നിന്റെയുടൽ കൃഷ്ണാ, എനിക്കു തടവറയാവുന്നു,
എന്റെ നോട്ടം അതിനുള്ളിൽ മുട്ടിത്തിരിയുന്നു,
നിന്റെ കറുപ്പിൽ എന്റെ കണ്ണുകളന്ധമാവുന്നു,
സമർത്ഥരുടെ ലോകത്തിന്റെ ആരവത്തെ
നിന്റെ പ്രണയവചനങ്ങൾ പുറത്തിട്ടടയ്ക്കുന്നു.

മഞ്ഞുകാലം
----------------------------------

അതിനു പുതുമഴയുടെ മണമായിരുന്നു,
ഇളംകൂമ്പുകളുടെ മണമായിരുന്നു,
അതിന്റെ ഊഷ്മളത
വേരുകൾക്കു പരതുന്ന മണ്ണിന്റേതുമായിരുന്നു...
എന്റെ ആത്മാവും, ഞാനോർത്തു,
എവിടെയ്ക്കോ വേരുകൾ നീട്ടുന്നുണ്ടാവും,
അവന്റെയുടലിനെ ഞാൻ പ്രണയിക്കുകയും ചെയ്തു,
ലജ്ജയേതുമില്ലാതെ...
വെളുത്ത ജനാലച്ചില്ലുകളിൽ
തണുത്ത കാറ്റുകൾ അടക്കിച്ചിരിക്കുന്ന
മഞ്ഞുകാലരാത്രികളിൽ...

ബോംബേയോടു വിട
----------------------------------------------

നിന്നോടു വിട വാങ്ങട്ടെ ഞാൻ, സുന്ദരനഗരമേ,
എന്റെ മുതിർന്ന കണ്ണുകളിലെവിടെയോ കണ്ണീരൊളിക്കുമ്പോൾ,
പുഴയുടെ നിശ്ചേഷ്ടഹൃദയത്തിലൊരു ശില പോലെ
ശോകം നിശ്ശബ്ദമാവുമ്പോൾ...

വിട, വിട, വിട,
മഴയ്ക്കും താന്തോന്നികളായ തൃഷ്ണകൾക്കും നേർക്കടച്ചിട്ട
ജനാലച്ചില്ലുകൾക്കു പിന്നിലെ മെലിഞ്ഞ രൂപങ്ങൾക്ക്;
ആരും നോക്കാനില്ലാത്ത, ആരും സ്നേഹിക്കാനില്ലാത്ത
മഞ്ഞച്ചന്ദ്രന്മാർക്ക്;
മാംസദാഹം തീരാതെ കാറിക്കരഞ്ഞുകൊണ്ടാകാശത്തു
വട്ടം ചുറ്റിപ്പറക്കുന്ന പക്ഷികൾക്ക്;
ഇരുന്നാലും നടന്നാലും സംസാരിച്ചു തീരാത്ത
കടല്ക്കരയിലെ ജനക്കൂട്ടങ്ങൾക്ക്;
നിന്നോടു വിട വാങ്ങട്ടെ ഞാൻ, സുന്ദരനഗരമേ,
നിന്റെ കണ്ണീരും നിന്റെ കോപവും നിന്റെ പുഞ്ചിരിയും
ഇനി വരുന്നവർക്കായി കാത്തുവയ്ക്കുക,
കണ്ണുകൾ പാട കെട്ടാത്ത യൗവനങ്ങൾക്ക്;
അവർക്കു നല്കുക,
കണ്ണുകളിൽ വിഷാദവും മുടിയിൽ മുല്ലയും കിന്നരിയും ചൂടിയ
നിന്റെ ഗണികകളെ,
നിന്റെ ശവമുറികളിലെ മാർബിൾപലകകൾ,
തൊട്ടാൽ പൊടിയുന്ന നിന്റെ വഴിയോരച്ചിരികൾ...
വിട, വിട, വിട...
നിശ്ശബ്ദതയ്ക്കും ശബ്ദങ്ങൾക്കും;
സ്വപ്നത്തിലല്ലാതെ ഞാൻ നടന്നിട്ടില്ലാത്ത തെരുവുകൾക്ക്;
സ്വപ്നത്തിലല്ലാതെ ഞാൻ ചുംബിച്ചിട്ടില്ലാത്ത ചുണ്ടുകൾക്ക്;
എന്നിൽ നിന്നിന്നേവരെ പിറന്നിട്ടില്ലാത്ത
പൂക്കള്‍ പോലത്തെ കുഞ്ഞുങ്ങൾക്ക്...

(1965)

ഒരപേക്ഷ
-------------------------------

മരിച്ചു കഴിഞ്ഞാൽ
എന്റെ അസ്ഥിയും മാംസവും വലിച്ചെറിയരുതേ
അവ കൂന കൂട്ടിവയ്ക്കൂ
അതിന്റെ ഗന്ധം നിങ്ങളോടു പറയട്ടെ
ഈ മണ്ണിൽ
ജീവിതത്തിനെന്തു വിലയാണുണ്ടായിരുന്നതെന്ന്
ഒടുവിൽ നോക്കുമ്പോൾ
പ്രണയത്തിനെന്തു വിലയാണുണ്ടായിരുന്നതെന്ന്

രാധ കൃഷ്ണൻ
-----------------------------------

ഈ നേരം മുതൽ ഈ പുഴ നമ്മുടെ സ്വന്തം,

ഈ വൃദ്ധകദംബം നമ്മുടേതു മാത്രം,
അഗതികളായ നമ്മുടെ ആത്മാക്കൾക്ക്
ഒരു നാൾ വന്നു ചേക്കയേറാൻ,
അതിന്റെ കേവലഭൗതികതയിൽ
കടവാതിലുകൾ പോലെ തൂങ്ങിക്കിടക്കാൻ...
(1965)

പ്രണയം
-----------------------------------

നിന്നെ കണ്ടെത്തും വരെ
ഞാൻ കവിതയെഴുതി,
ചിത്രം വരച്ചു,
കൂട്ടുകാരുമൊത്തു നടക്കാൻ പോയി...
ഇപ്പോൾ,
നിന്നോടു പ്രേമമായതിൽ പിന്നെ,
എന്റെ ജീവിതം
നിന്റെ കാല്ക്കൽ ചുരുണ്ടുകൂടിക്കിടക്കുന്നു,
സംതൃപ്തയായി,

ഒരു കൊടിച്ചിപ്പട്ടിയെപ്പോലെ...

എമീൽ ചൊറാൻ - സത്യം, എന്തൊരു പദം!

മനുഷ്യമനസ് രൂപം കൊടുത്ത ഏറ്റവും വലിയ വിഡ്ഢിത്തമാണ്‌ തൃഷ്ണാനിരോധത്തിലൂടെ മുക്തി എന്ന ആശയം. പൂർണ്ണമായ നിർവികാരതയും മുക്തി എന്ന മിഥ്യയുമാണ്‌ നമുക്കതിൽ നിന്നു കിട്ടുന്നതെങ്കിൽ എന്തിനു നാം ജീവിതത്തെ വെട്ടിച്ചുരുക്കണം, എന്തിനതു നശിപ്പിക്കണം? തനിക്കുള്ളിൽ അതിനെ ശ്വാസം മുട്ടിച്ചു കൊന്നിട്ട് ജീവിതത്തെക്കുറിച്ചു സംസാരിക്കാൻ നിങ്ങൾക്കെങ്ങനെ ധൈര്യം വരുന്നു? നിർവികാരനും ഗർവിഷ്ഠനുമായ തത്വശാസ്ത്രജ്ഞനേക്കാൾ ഞാൻ ബഹുമാനിക്കുക, ആഗ്രഹങ്ങൾ നടക്കാതെപോയ, പ്രണയത്തിന്റെ നൈരാശ്യവും അസന്തുഷ്ടിയും പേറുന്ന മനുഷ്യനെയാണ്‌. ഒരു ലോകം നിറയെ ദാർശനികന്മാർ, എത്ര ഭയാനകമായ ഒരു സാദ്ധ്യതയാണത്! ഒന്നൊഴിയാതെ സകലതിനെയും തുടച്ചുമാറ്റണം: ജീവിതം സ്വാഭാവികമായി മുന്നോട്ടു പോകട്ടെ- അന്ധമായി, അയുക്തികമായി.

സത്യങ്ങൾ കൊണ്ടു മനസ്സിളകാത്ത, സ്വന്തം ഞരമ്പുകളും സ്വന്തം മാംസവും സ്വന്തം ചോരയും കൊണ്ടു ജീവിതയാതന അറിയാത്ത ഈ മനുഷ്യരുടെ ജ്ഞാനം ഞാൻ അവജ്ഞയോടെ തള്ളിക്കളയുന്നു. എനിക്കിഷ്ടം നമ്മുടെ ഉത്ക്കണ്ഠയുടെ സന്തതികളായ സജീവവും ജൈവവുമായ സത്യങ്ങളാണ്‌. ചിന്തകൾക്കു ജീവനുള്ളവർ എന്നും ശരിയായിരിക്കും; അവർക്കെതിരെ ഉയർത്താൻ ഒരു പ്രതിവാദവുമില്ല; ഉണ്ടെങ്കിൽത്തന്നെ അത് ഹ്രസ്വായുസ്സുമായിരിക്കും. സത്യാന്വേഷകർ ഇക്കാലത്തുമുണ്ടെന്നത് എന്നെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തുന്നു. ജ്ഞാനികൾക്കിനിയും മനസ്സിലായിട്ടില്ലേ, സത്യം ഉള്ളതല്ലെന്ന്?

(On the Heights of Despair)

എമീൽ ചൊറാൻ - നിശ്ശേഷമായ അതൃപ്തി

നമ്മിൽ ചിലർക്കു മേൽ ഈ ശാപം എങ്ങനെ വന്നു പതിച്ചു? വെയിലത്തോ അതിനു പുറത്തോ, മനുഷ്യരുടെ കൂടെയോ അല്ലാതെയോ, എവിടെയും നമുക്കു സ്വസ്ഥത കിട്ടുന്നില്ല. ഒരിക്കലും മുഖപ്രസാദമില്ലാതിരിക്കുക- വിസ്മയകരമായ ഒരു നേട്ടം തന്നെ! നിരുത്തരവാദികളാവാൻ കഴിയാത്തവരാണ്‌ മനുഷ്യരിൽ വച്ചേറ്റവും പീഡിതർ. അമിതമായ സ്വബോധത്തിനുടമയാവുക, ലോകത്തു തന്റെ സ്ഥാനത്തെക്കുറിച്ച് എന്നേരവും ബോധവാനായിരിക്കുക, അറിവിന്റെ നിത്യസംഘർഷവുമായി ജീവിക്കുക- ജീവിതം പാഴായി എന്നാണതിനർത്ഥം. അറിവ് ജീവിതത്തെ ബാധിക്കുന്ന പ്ളേഗാണ്‌; ബോധം, അതിന്റെ ഹൃദയത്തിലേറ്റ ഉണങ്ങാത്ത മുറിവും. മനുഷ്യനാവുക എന്നാൽ അതൊരു ദുരന്തമല്ലേ, ജീവിതത്തിനും മരണത്തിനുമിടയിൽ തൂങ്ങിക്കിടക്കാൻ വിധിക്കപ്പെട്ട അതൃപ്തജീവിയാവുക? മനുഷ്യനായിരുന്ന് എനിക്കു മടുത്തു. ആകുമായിരുന്നെങ്കിൽ ഇപ്പോൾ, ഇവിടെ വച്ചു ഞാൻ എന്റെ മനുഷ്യാവസ്ഥ പരിത്യജിക്കുമായിരുന്നു; പക്ഷേ, എന്നിട്ടു പിന്നെ ഞാൻ എന്താവാൻ? ഒരു മൃഗം? വന്ന വഴിയിലൂടെ തിരിച്ചു പോകാൻ എനിക്കു കഴിയില്ല. തന്നെയുമല്ല, തത്വശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചരിത്രമറിയുന്ന ഒരു മൃഗമായിട്ടാണു ഞാൻ മാറുക എന്നും വരാം. പിന്നെ, ഒരതിമാനുഷനാവുന്ന കാര്യമാണെങ്കിൽ, ഇത്രയും അപഹാസ്യമായ ഒരു മൂഢത വേറെയില്ലെന്ന് എനിക്കു തോന്നുന്നു. ഒരു തരം ഉപരിബോധത്തിൽ ഒരു പരിഹാരം, പൂർണ്ണമാവില്ലെന്നുറപ്പാണെങ്കിലും, സാദ്ധ്യമാവുമോ? ബോധത്തിന്റെ, ഉത്ക്കണ്ഠയുടെ, വേദനയുടെ എല്ലാ സങ്കീർണ്ണരൂപങ്ങൾക്കുമപ്പുറത്തുള്ള -ഇപ്പുറത്തല്ല, മൃഗത്വത്തിലല്ല-, നിത്യത വെറും മിഥ്യയായ ഒരപ്രാപ്യതയല്ലാത്ത ഒരു ജീവിതമണ്ഡലത്തിൽ ജീവിക്കാൻ നമുക്കു കഴിയില്ലേ? എന്റെ കാര്യം പറയട്ടെ, ഞാൻ മനുഷ്യവർഗ്ഗത്തിൽ നിന്നിറങ്ങിപ്പോകുന്നു. എനിക്കിനി മനുഷ്യനാവേണ്ട, എനിക്കിനി മനുഷ്യനാവാനും കഴിയില്ല. ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം? സാമൂഹ്യരാഷ്ട്രീയപ്രശ്നങ്ങളിൽ ഇടപെടുകയോ? ഏതെങ്കിലും പെണ്ണിന്റെ ജീവിതം ദുസ്സഹമാക്കുകയോ? ദാർശനികപദ്ധതികളിലെ ന്യൂനതകൾ ചികഞ്ഞെടുക്കുകയോ? ധാർമ്മികമോ സൗന്ദര്യപരമോ ആയ ആദർശങ്ങൾക്കായി പൊരുതുകയോ? അതിലൊന്നും ഒരു കാര്യവുമില്ല. ഞാൻ എന്റെ മനുഷ്യത്വം പരിത്യജിക്കുന്നു, ഞാൻ ഏകാകിയായിപ്പോവും എന്നുണ്ടെങ്കില്ക്കൂടി. എനിക്കു യാതൊന്നും പ്രതീക്ഷിക്കേണ്ടതില്ലാത്ത ഈ ലോകത്ത് ഇപ്പോൾത്തന്നെ ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്കല്ലേ? വർത്തമാനകാലത്തെ സർവസാധാരണമായ ആദർശങ്ങൾക്കും രൂപങ്ങൾക്കുമതീതമായ ഒരുപരിബോധത്തിൽ ജീവിക്കാൻ നമുക്കായെന്നു വരാം; അവിടെ, നിത്യതയുടെ ലഹരിയിൽ ഈ ലോകത്തെ മനഃസാക്ഷിക്കുത്തുകൾ ദൂരെക്കളയാൻ നമുക്കു കഴിഞ്ഞെന്നു വരാം; അവിടെ സത്ത ശൂന്യത പോലെ തന്നെ ശുദ്ധവും അമൂർത്തവുമായിരിക്കുകയും ചെയ്യും.

(The Heights of Despair)

മിലൻ കുന്ദേര - ജീവിതം മറ്റൊരിടത്താണ്‌

ഏതു പ്രസ്താവവും തത്ക്ഷണം സത്യമാവുന്ന മണ്ഡലമാണ്‌ ഭാവഗീതം. ഇന്നലെ കവി പറഞ്ഞു, കണ്ണീരിന്റെ താഴ്വാരമാണ്‌ ജീവിതമെന്ന്; ഇന്നയാൾ പറയുന്നു, മന്ദഹാസത്തിന്റെ ദേശമാണ്‌ കവിതയെന്ന്; രണ്ടു തവണയും അയാൾ പറയുന്നത് ശരിയുമാണ്‌. ഒന്നു മറ്റൊന്നിനെതിരല്ല. ഭാവഗായകനായ കവിയ്ക്ക് തെളിവു നിരത്തേണ്ട ബാദ്ധ്യതയില്ല. തന്റെ വികാരങ്ങളുടെയും അനുഭൂതികളുടെയും തീവ്രത തന്നെ മതി ഒരേയൊരു തെളിവായി.

ഭാവഗീതത്തിന്റെ പ്രതിഭ അനുഭവരാഹിത്യത്തിന്റെ പ്രതിഭയാണ്‌. കവിയ്ക്കു ലോകത്തെക്കുറിച്ചു കാര്യമായിട്ടൊന്നും അറിയില്ല; എന്നാൽ തന്റെയുള്ളിൽ നിന്നു പ്രവഹിക്കുന്ന വാക്കുകളെ പരലുകൾ പോലെ ഭദ്രരൂപമായ ഘടനകളായി വിന്യസിക്കാൻ അയാൾക്കറിയാം. കവി അപക്വജിവിയാണെങ്കിലും അയാളുടെ കവിതയ്ക്ക് പ്രവചനത്തിന്റെ ഒരന്തിമസ്വഭാവം കൈവരുന്നു; അതിനു മുന്നിൽ അയാൾ ഭക്ത്യാദരവോടെ നില്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു...കവിയുടെ പക്വതയില്ലായ്മയെ നമുക്കു വേണമെങ്കിൽ പുച്ഛിച്ചു തള്ളാം; അതേ സമയം വിസ്മയാവഹമായതൊന്നു നാം കാണാതിരിക്കയുമരുത്: ഹൃദയത്തിൽ നിന്നൂറുകയും അയാളുടെ വരികൾക്കു സൗന്ദര്യത്തിന്റെ ദീപ്തി പകരുകയും ചെയ്യുന്ന ജലകണങ്ങൾ അയാളുടെ വരികളിൽ തങ്ങിനില്ക്കുന്നുണ്ട്. യഥാർത്ഥജീവിതത്തിൽ നടക്കുന്ന സംഭവങ്ങൾ പ്രചോദിപ്പിക്കുന്നതാവണമെന്നില്ല, മാന്ത്രികസ്വഭാവമുള്ള ആ മഞ്ഞുതുള്ളികൾ. സലാഡിനു മേൽ നാരങ്ങ പിഴിഞ്ഞൊഴിക്കുന്ന വീട്ടമ്മയുടെ അതേ നിസംഗതയോടെയാണ്‌ കവി ചില നേരം തന്റെ ഹൃദയം ഞെക്കിപ്പിഴിയുന്നതെന്ന് നമുക്കു സംശയം തോന്നുകയുമാവാം.

***

ഒരു യഥാർത്ഥകവിയ്ക്കു മാത്രമേ അറിയൂ, കവിയാകാതിരിക്കാനുള്ള, കാതടപ്പിക്കുന്ന നിശബ്ദത കൊണ്ടു നിറഞ്ഞ കണ്ണാടിവീട്ടിൽ നിന്നു പുറത്തു കടക്കാനുള്ള അഭിവാഞ്ഛയുടെ വൈപുല്യം.

"സ്വപ്നലോകത്തു നിന്നോടിപ്പോന്ന അഭയാർത്ഥി,
ആൾക്കൂട്ടത്തിനിടയിൽ ഞാൻ മനഃശാന്തി കണ്ടെത്തും,
എന്റെ ഗാനങ്ങളെ ഞാൻ ശാപങ്ങളാക്കും."

എന്നാൽ ഈ വരികളെഴുതുമ്പോൾ ഫ്രാന്റിഷെക് ഹലാസ് തെരുവിലെ ആൾക്കൂട്ടത്തിനു നടുക്കായിരുന്നില്ല; അദ്ദേഹം എഴുതാനിരുന്ന മുറി നിശ്ശബ്ദത നിറഞ്ഞതായിരുന്നു.

സ്വപ്നങ്ങളുടെ ദേശത്തു നിന്നുള്ള അഭയാർത്ഥിയാണു താനെന്നു പറഞ്ഞതും സത്യമല്ല. മറിച്ച്, അദ്ദേഹം പറയുന്ന ആൾക്കൂട്ടം ആ സ്വപ്നദേശം തന്നെയായിരുന്നു.

തന്റെ ഗാനങ്ങളെ ശാപങ്ങളാക്കുന്നതിലും അദ്ദേഹം വിജയം കണ്ടില്ല; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശാപങ്ങളോരോന്നും ഗാനമായി മാറുകയായിരുന്നു.

ആ കണ്ണാടിവീട്ടിൽ നിന്നു പുറത്തു കടക്കാൻ ഒരു വഴിയുമില്ലേ?

***

കവിതയുടെ കണ്ണാടിവീട്ടിനുള്ളിൽ എത്ര ഏകാകിയാണു താനെന്ന് ഒരു യഥാർത്ഥകവിയ്ക്കേ അറിയൂ. വിദൂരതയിലെ വെടിയൊച്ചകൾ ജനാല കടന്നെത്തുമ്പോൾ പുറംലോകത്തിനായി ഹൃദയം നോവുന്നു. ലെർമണ്ടോവ് തന്റെ പട്ടാളക്കുപ്പായത്തിന്റെ ബട്ടണിടുകയാണ്‌; ബൈറൺ തന്റെ കിടപ്പുമുറിയിലെ മേശയുടെ വലിപ്പിൽ റിവോൾവർ എടുത്തു വയ്ക്കുകയാണ്‌; വോൾക്കർ, തന്റെ കവിതയിൽ, ആൾക്കൂട്ടങ്ങൾക്കൊപ്പം മാർച്ചു ചെയ്യുകയാണ്‌; ഹലാസ് പ്രാസത്തിൽ ശാപങ്ങൾ ചുഴറ്റിയെറിയുകയാണ്‌; മയക്കോവ്സ്കി സ്വന്തം ഗാനത്തിന്റെ തൊണ്ട ചവിട്ടിയരയ്ക്കുകയാണ്‌; കണ്ണാടികളിൽ മഹത്തായൊരു യുദ്ധം കൊടുമ്പിരിക്കൊണ്ടു നടക്കുകയാണ്‌.

ജാഗ്രത, ഞാൻ നിങ്ങളോടഭ്യർത്ഥിക്കുകയാണ്‌! കവിയ്ക്കു ചുവടൊന്നു പിഴച്ചാൽ, കണ്ണാടികളുടെ മണ്ഡലം വിട്ടു പുറത്തേക്കു കാലു വച്ചാൽ അയാളുടെ കഥ കഴിഞ്ഞു; എന്തെന്നാൽ കവിയ്ക്കു കുറിക്കു കൊള്ളിക്കാനറിയില്ല. അയാൾ കാഞ്ചി വലിച്ചാൽ വീഴുന്നതയാൾ തന്നെ!

***

സ്വന്തം മരണം സ്വപ്നം കാണാത്ത കവിയുണ്ടോ? എന്നെങ്കിലുമൊരിക്കൽ ഭാവനയിലതിനു ചായമിടാത്ത കവിയുണ്ടോ? ഞാൻ മരിക്കണോ? എങ്കിൽ അതഗ്നിയിലാവട്ടെ. ഒരഗ്നിമൃത്യുവിനെക്കുറിച്ചുചിന്തിക്കാൻ യാരോമിലിനെ പ്രേരിപ്പിച്ചത് ഭാവനയുടെ യാദൃച്ഛികവിനോദമായിരുന്നുവെന്നാണോ നിങ്ങൾ കരുതുന്നത്? അല്ലേയല്ല. മരണം ഒരു സന്ദേശമാണ്‌. അതിനു ഭാഷയുണ്ട്; അതിന്റേതായ അർത്ഥവിജ്ഞാനീയമുണ്ട്; ഒരാൾ ഏതു വിധമാണ്‌ മരിക്കുന്നത്, പ്രകൃതിശക്തികളിൽ ഏതു കൊണ്ടാണ്‌ മരിക്കുന്നത് എന്നത് പ്രാധാന്യമില്ലാത്തതല്ല.

ജാൻ മസാരിക് 1948ൽ തന്റെ ജീവിതം അവസാനിപ്പിച്ചത് പ്രാഗിലെ ഒരു കൊട്ടാരത്തിനു മുകളിൽ നിന്ന് മുറ്റത്തേക്കെടുത്തു ചാടിക്കൊണ്ടാണ്‌; നിയതിയുടെ പാറക്കെട്ടിൽ തട്ടി തന്റെ വിധി തവിടുപൊടിയാവുന്നത് അദ്ദേഹം കണ്ടിരുന്നു. മൂന്നു കൊല്ലം കഴിഞ്ഞ് കവിയായ കോൺസ്റ്റന്റിൻ ബീബ്‌ൽ - സഖാക്കളെന്നു താൻ കരുതിയവരാൽത്തന്നെ വേട്ടയാടപ്പെട്ട്- അതേ നഗരത്തിലെ ഒരഞ്ചാം നിലയിൽ നിന്ന് നടപ്പാതയിലേക്കു ചാടി മരിച്ചു. ഇക്കരസിനെപ്പോലെ അദ്ദേഹത്തെ ഞെരിച്ചമർത്തിയത് മണ്ണായിരുന്നു; സ്ഥലവും പിണ്ഡവും തമ്മിലുള്ള, സ്വപ്നവും ഉണർച്ചയും തമ്മിലുള്ള ദുരന്തസംഘർഷത്തിന്റെ പ്രതീകമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ മരണം.

ജാൻ ഹൂസും ഗിയോർഡാനോ ബ്രൂണോയും കൊലക്കുറ്റിയിൽ എരിഞ്ഞുതന്നെ മരിക്കണമെന്നുണ്ടായിരുന്നു; വാളും കൊലക്കയറും അവർക്കു പറഞ്ഞതായിരുന്നില്ല. അങ്ങനെ അവരുടെ ജീവിതങ്ങൾ യുഗങ്ങൾക്കപ്പുറത്തേക്കു വെളിച്ചം വീശുന്ന അടയാളവിളക്കുകളായി, ദീപസ്തംഭങ്ങളായി, ശലാകകളായി രൂപാന്തരം പ്രാപിച്ചു; എന്തെന്നാൽ ഉടൽ കാലികവും ചിന്ത നിത്യവുമാണ്‌; ജ്വാലയുടെ ദീപ്തസാരം ചിന്തയുടെ പ്രതീകമാണ്‌.

നേരേ മറിച്ച് ഒഫീലിയയുടെ കാര്യത്തിൽ തീയിലുള്ള മരണം അചിന്ത്യമാണ്‌; അവൾ ജലമൃത്യു തന്നെ മരിക്കണമായിരുന്നു; കാരണം, ജലത്തിന്റെ ആഴങ്ങൾക്ക് മനുഷ്യന്റെ ആഴങ്ങളുമായി അത്രയ്ക്കു ബന്ധമുണ്ട്. തങ്ങളുടെ സ്വന്തം ആത്മാക്കളിൽ, സ്വന്തം പ്രണയത്തിൽ, സ്വന്തം വികാരങ്ങളിൽ, സ്വന്തം ഉന്മാദങ്ങളിൽ, സ്വന്തം പ്രതിബിംബങ്ങളിൽ, കടല്‌ച്ചുഴികളിൽ മുങ്ങിമരിക്കുന്നവരെ കൊല്ലുന്ന പ്രകൃതിശക്തിയാണ്‌ ജലം. പടയ്ക്കു പോയി മടങ്ങാത്ത കാമുകരെയോർത്ത് വെള്ളത്തിൽ ചാടി മരിക്കുന്ന പെൺകുട്ടികളെക്കുറിച്ച് നാടൻ പാട്ടുകളിൽ പറയുന്നുണ്ട്; ഹാരിയെറ്റ് ഷെല്ലി പുഴയിൽ ചാടി മരിക്കുകയായിരുന്നു; പാൾ ചെലാൻ സെൻ നദിയിൽ തന്റെ മരണത്തെ സന്ധിച്ചു.

...അച്ഛനമ്മമാരുടെ അസാന്നിദ്ധ്യമാണ്‌ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഒന്നാമത്തെ മുന്നുപാധി.

പക്ഷേ നിങ്ങൾ ദയവായി മനസ്സിലാക്കണം, അച്ഛനമ്മമാർ മരിച്ചുപോകുന്നതല്ല ഇവിടെ വിഷയം. ഷിറാർദ് ദ് നെർവാലിന്റെ അമ്മ മരിച്ചത് അദ്ദേഹം കുഞ്ഞായിരിക്കുമ്പോഴാണ്‌; എന്നിട്ടും അവരുടെ മനോഹരമായ കണ്ണുകളുടെ മാസ്മരമായ നോട്ടത്തിനു കീഴിലാണ്‌ അദ്ദേഹം ആയുസ്സു കഴിച്ചത്.

അച്ഛനമ്മമാരെ തിരസ്കരിക്കുമ്പോഴോ അവരെ സംസ്കരിക്കുമ്പോഴോ അല്ല സ്വാതന്ത്ര്യം തുടങ്ങുന്നത്; അച്ഛനമ്മമാർ ജനിക്കുമ്പോൾ സ്വാതന്ത്ര്യം മരിക്കുകയാണ്‌.

സ്വന്തം ഉല്പത്തിയെക്കുറിച്ചറിയാത്തവൻ, അവനാണ്‌ സ്വതന്ത്രൻ.

കാട്ടിൽ വന്നുവീഴുന്നൊരു മുട്ട വിരിഞ്ഞു വരുന്നവൻ, അവനാണ്‌ സ്വതന്ത്രൻ.

ആകാശത്തു നിന്നു തുപ്പിയിട്ടപോലെ നന്ദിയുടെ നോവറിയാതെ ഭൂമി തൊടുന്നവൻ, അവനാണ്‌ സ്വതന്ത്രൻ.